Zastareli jezik

Polemika koja je nadavno vođena na blogu TIO na temu "vaza i/li vazna", pokrenula je neka opšta i vazdan aktuelna jezička pitanja, te ću ovde pokušati da objasnim zašto jednotomni Rečnik Matice srpske nije dovoljan za otklanjanje sličnih dilema, da li šestotomnik star 41 godinu i dalje ima kompetenciju, čemu služi Rečnik SANU, zbog čega Pravopis nije sveta knjiga, i iz kog razloga srpski pisci, novinari, administrativci (...) i, dakako, enigmati treba da koriste Klajnov Rečnik jezičkih nedoumica. 

Jednotomni Rečnik Matice srpske ne donosi gotovo ništa novo u odnosu na "zastareli" šestotomnik (uneto je tek nekoliko svežih determinanti), osim što je prekršten, redukovan i oslobođen referenci. Sada je to "rečnik srpskog", a ne "srpskohrvatskog jezika", iako u međuvremenu nije sprovedena ni najsitnija reforma kojom bi bivši književni jezik bio raspolućen. To znači da u jednotomnom rečniku "srpskog jezika" možete pronaći pregršt kroatizama koji nikada nisu pripadali istočnoj varijanti nekadašnje partijske celine (na primer, svi hrvatski meseci su uredno evidentirani sa oznakom reg.*), ali ćete uzalud tražiti mnoge reči iz arsenala Đure Jakšića, Borislava Pekića, Miloša Crnjanskog itd. 

Da li je jednotomnik rečnik književnog, razgovornog ili nepostojećeg srpskog jezika, nije baš lako utvrditi, a još je teže dokučiti šta je tačno falilo nazivu "srpskohrvatski"?! Taj naziv je ionako 100 godina korišćen samo za srpsku polutku, dok je hrvatski u kraćem periodu formalno označavan kao "hrvatskosrpski", a od Maspoka nadalje isključivo kao hrvatski (usput, ako neko nije znao, kovanica "srpskohrvatski" je najpre korišćena samo u Zagrebu, onda u Evropi, pa tek tada u Beogradu). Dakle, jezik u jednotomniku je potpuno isti kao u šestotomniku (nema govora ni o kakvom osavremenjivanju), samo se malo drugačije zove. Ukratko, to znači da "novi" rečnik nema sadržinskih prednosti u odnosu na "stari".

Hrvatski jezik je poslednjih decenija pretrpeo izvesne institucionalne promene, pa je (u ekstralingvističkom smislu) opravdano posmatrati ga iz istočne vizure kao manje-više diferenciranu celinu, i zvati ga samo hrvatski. Ali, ovaj drugi nije ni taknut, tj. srpski je i dalje srpskohrvatski, i stoga bi bilo suludo odbaciti šestotomnik, a pogotovo rečnik SANU, u koji je uložen ozbiljan višedecenijski rad (a pride nije ni završen). Štaviše, ni iz hrvatske perspektive ti rečnici ne mogu biti neupotrebljivi, jer reference u svakom konkretnom slučaju pružaju mogućnost orijentacije. Uprošćeno: ako je citiran (i) Krleža, odrednica bez sumnje pripada (i) hrvatskom književnom jeziku, bez obzira na to da li je reč uvršćena u najnovije hrvatske rečnike ili nije. Književni jezik je po definiciji akumulativan, akumuliraju ga (pre svih) pisci, pogotovo veliki koji malima služe za ugled, a pošto većih u Hrvatskoj nije bilo, ako bi neki savremeni lingvista (ili leksikograf) bio dovoljno drzak da dezavuiše Krležu, oskrnavio bi bar pola veka sopstvene kulturne istorije.

U Srbiji je, pak, skrnavljenje kulturne istorije kao "dobar dan". Zato ni u šestotomniku (kamoli u jednotomniku), ni u Rečniku SANU ne možete pronaći mnoge reči iz književnih dela vrlo značajnih srpskih književnika, naročito međuratnih (1918 - 1941). Ti rečnici su izrađeni na osnovu literarnog uzorka, pa su potencijalne lekseme kojih nije bilo u knjigama sa slučajno odabrane police nehotično (ili hotimice) tretirane kao... pa, recimo, kao nebitne. Jednostavno, kod nas su reči potrošna roba, vrlo se lako ucrvljaju i istrule, i za razliku od naroda koji ljubomorno čuvaju i gomilaju sopstvenu viševekovnu leksiku, ovde se i ono što je bilo u širokoj upotrebi pre (samo) osam decenija neretko smatra arhaičnim. Slučaj vaza/vazna nam otkriva da čak i mali lingvisti bez imena i lica mogu da proglase bilo koju "buđavu" reč pogrešnom, ako im se tako ćefne.

Ivan Klajn

Ivan Klajn je jedan od retkih srpskih lingvista koji ima i ime, i lice. On valjda nije dovoljno Srbin da bi bio negator svoje kulture, a dovoljno je apolitičan da bi bio objektivan, i dovoljno odmeren da bi delovao ozbiljno, te je kao takav dao (i još uvek daje) izvanredne doprinose savremenom, "postmatičnom" srpskom jeziku. Zato, ako imate neko pitanje u vezi sa tim jezikom, najbolje vam je se obratite Rečniku jezičkih nedoumica (naročito ako se radi o leksičkim dilemama, koje su enigmatama i najbitnije). Svi drugi savetnici vas mogu odvesti u ćorsokak, počev od Pravopisa (jer je prepun šupljina, i najčešće ne savetuje već nudi diskusije, a u njemu možete nabasati i na neobjašnjive proizvoljnosti). Ukoliko poštujete leksiku književnog jezika (kao što je poštuje Klajn), oslanjajući se na reference iz "zastarelih" rečnika srpskohrvatskog jezika i potpomažući se RJN - om, čini se da imate najmanje šanse da pogrešite.

*Navedeni primer je u potpunom neskladu sa zdravorazumskim stavom koji je Klajn više puta iznosio: "U srpskohrvatski ne ulaze jedino lokalne jezičke pojave, one koje su u jednoj od četiri države priznate kao standardne, ali se u ostalim državama ne javljaju ili se ne osećaju kao svoje." 

Drži slovo Zekić Novo (27): Kako dvije u jednu?

Kad autor već dobrano ovlada bjelinom 8x8, apetiti rastu, i čovjek bi nešto više. Jedna od mogućih "višina"  je i  smještanje dvije takve bjeline u jednu ukrštenicu. Tamo gdje su bjeline malo ćoškaste, kao ova gornja, to je moguće bez značajnog napora; ali, ako želite da bjeline budu međusobno "bliske", e, to je već mnogo zahtjevnije. U ovom primjeru je vidljivo da je čak 8 riječi, po četiri iz svake bjeline u bliskoj vezi što je, čini mi se, dodatni kvalitet, ili mi se samo čini. Imam nekoliko ovakvih besposlica, ali je ova, druga po uspješnosti povezivanja. Objavljeno u Enigmi.

Novo

Kviz (10): A loviti miševe niko nije znao

1. Kako se zove slavni animirani mačor, rođen 1940. godine u studiju Hana-Barbera? (3)

2. U komediji Klajva Donera "Šta ima novo, mačkice?" (1965), jednu od glavnih uloga odigrala je slavna švajcarska glumica (na slici levo). Privatno je ljubiteljka mačaka, i zove se... (6, 6; izvorno: 6, 7)

3. Kao većina književnika, filozofa i čudaka, i čuveni francuski egzistencijalista (na slici desno) bio je mačkoljubac. Njegov omiljeni crno-beli mačor zvao se Ništa (eng. Nothing), a on je... (3-3, 5; izvorno: 4-4, 6)

4. Jedna od najpoznatijih mačaka na svetu živi u Nju Džerziju, ima 13 godina, i već dugo svira klavir! Njeni vlasnici su muzičari, ali je navodno sama otkrila instrument i njegove mogućnosti, i najradije muzicira kada je sama u sobi. U londonskom Tajmsu, njen muzički izraz je opisan kao "nešto između Filipa Glasa i slobodnog džeza". Dobila je ime po meksičkoj slikarki i književnici Leonori Karington, i odaziva se na... (4)

5. Domaća mačka duge bele (ređe obojene) dlake i prefinjenog temperamenta, koja je u Evropu stigla iz Turske u XVII veku, krštena je po turskoj prestonici... (6)  

6. Beli mačak Broja 1, člana grupe TNT (u stripu Alan Ford), zove se... (5)

7. Pre 3000 godina, mačke su u ovoj staroj civilizaciji postale popularnije nego ikada ranije. Smatrane su svetim životinjama, negovane i mumificirane, a obožavanje je dostiglo vrhunac u liku boginje-mačke Bast (ili Bastet). Reč je o državi... (6)

8. Šašavi animirani crno-beli mačor koji frflja, neumorno vija Brzog Gonzalesa i lukavu ptičicu Tviti, nosi ime... (9)

9. Nikola Tesla je u detinjstvu imao crnog mačora kojeg je obožavao. Mačor je nehotično učestvovao u njegovom prvom eksperimentu, i probudio radoznalom trogodišnjaku interesovanje za elektricitet ("Pomazio sam svog mačka, i dogodilo se čudo: moja ruka je izazvala pregršt varnica, a iznad mačkovih leđa se pojavilo polje svetlosti"). Opisivao ga je kao najčudesnijeg predstavnika mačjeg roda, premda je imao sasvim prizemno ime... (5)

10. Kratkodlaka mačka za koju se veruje da je prva pripitomljena, stigla je na stari kontinent iz Etiopije tek u 19. veku, i nazvana u skladu sa tim, ali je kasnije utvrđeno da potiče iz Azije. Ipak, i dalje je zovemo... (9, 5)

_____________________________________________________________________

Ako tačno odgovorite na svih 10 pitanja, početna slova odgovora, čitana redom, daju naslov poznatog dečjeg bisera Duška Radovića, o usamljenoj gospođi Klari i njenim mačkama (5, 5).